تايلاندتا ئۇزۇن يىللاردىن بېرى تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئىككى ئۇيغۇرنىڭ پادىشاھلىق ئەپۇسى بىلەن قويۇپ بېرىلىشى ئۇلارغا ئەركىنلىك ئېلىپ كەلمىدى. 2026-يىلى 21-ئۆكتەبىر بانگكوك مەركىزىي تۈرمىسىدىن سۇئان پلۇ كۆچمەنلەر نەزەربەندخانىسىغا يۆتكەلگەن ئىككەيلەن خىتايغا قايتىشنى خالىمايدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن بولسا، تايلاند دائىرىلىرى جىنايەتچى ئۆتكۈزۈپ بېرىش تەرتىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

Uyghurify ئىككەيلەننىڭ يۆتكىلىشىنى ۋە تايلاندتا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايغا قايتۇرۇلۇشتىن قورقىدىغانلىقىنى ئىپادىلىگەن خەتلەرنى ئىلگىرى خەۋەر قىلغانىدى.

ئون ئىككى يىلدىن ئارتۇق تۇتۇپ تۇرۇلۇش

بۇ ئىككى ئۇيغۇر، 2014-يىلى 13-مارت تايلاندتا تۇتۇلغان 300 دىن ئارتۇق ئۇيغۇردىن تەركىب تاپقان گۇرۇپپىنىڭ بۇ دۆلەتتە قالغان بەش ئەزاسىنىڭ ئىچىدە. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (HRW) نىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، ئىككەيلەننىڭ بىرى تۇتۇلغاندا 14 ياشتا ئىكەن. ئىككەيلەن 2020-يىلى يانۋاردا كۆچمەنلەر نەزەربەندخانىسىدىن قېچىش ئۇرۇنۇشىغا مۇناسىۋەتلىك جىنايەتلەر بىلەن يەتتە يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.

تايلاند دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىنىڭ 4-نويابىردىكى خېتىگە قارىغاندا، پادىشاھلىق ئەپۇسىدىن بەھرىمەن بولغان ئىككەيلەن چېگرادىن قوغلاپ چىقىرىش رەسمىيىتىنى كۈتۈپ كۆچمەنلەر نەزەربەندخانىسىدا تۇتۇپ تۇرۇلماقتا. ئوخشاش گۇرۇپپىدىكى قالغان ئۈچ ئۇيغۇر يەنىلا تۈرمىدە. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ بىلدۈرۈشىچە، يۆتكەلگەندىن بۇيان ئىككەيلەنگە ئادۋوكاتلىرى بىلەن كۆرۈشۈشكە يول قويۇلمىغان، پۇقرالار جەمئىيىتى تەشكىلاتلىرى ۋە كومىتېتنىڭمۇ ئۇلار بىلەن كۆرۈشۈشى توسۇلغان.

تايلاند دائىرىلىرى ئۆتكۈزۈپ بېرىش تەرتىپىنى ئوتتۇرىغا قويدى

HRW نىڭ نەقىل كەلتۈرۈشىچە، تايلاند تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ ئەمەلدارلىرى پارلامېنتنىڭ بىر كومىتېتىغا، خىتاينىڭ بانگكوكتىكى باش ئەلچىخانىسىنىڭ 2026-يىلى ئاۋغۇستتا ئىككەيلەننى قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغانلىقىنى ئېيتقان. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، باش ئەلچىخانا 2025-يىلى يانۋاردىمۇ 45 ئۇيغۇرنى «ۋەتەنگە قايتۇرۇش» نى تەلەپ قىلغان خەت ئەۋەتكەن. تايلاند ئۇنىڭدىن كېيىن 2025-يىلى 27-فېۋرال 40 ئۇيغۇرنى خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرغانىدى.

تايلاند دۆلەت بىخەتەرلىك كېڭىشىنىڭ باش كاتىپى چايياپرۇك دۇئاڭپراپات بولسا 4-نويابىر، خىتاينىڭ بەش ئۇيغۇرغا قارىتا تۇتۇش بۇيرۇقى بارلىقىنى ۋە ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسىنىڭ مۇساپىرلىق سالاھىيىتى يوقلۇقىنى ئېيتتى. Thai PBS World نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، دۇئاڭپراپات ئەگەر خىتاي ئىككەيلەننى سوتلاش ئۈچۈن قايتۇرۇپ ئېلىشنى خالىسا، جىنايەتچى ئۆتكۈزۈپ بېرىش كېلىشىمى يولى ئارقىلىق ئىلتىماس قىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرگەن.

دۇئاڭپراپات خىتايدىن رەسمىي ئۆتكۈزۈپ بېرىش ئىلتىماسى كەلسە، دېلونىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكى، تەپتىش ئورگىنى ۋە سوت ئارقىلىق قاراپ چىقىلىدىغانلىقىنى؛ ئەگەر سوت ئۆتكۈزۈپ بېرىشكە ھۆكۈم قىلمىسا، ئىككەيلەننىڭ تەقدىرىنىڭ بىرەر ئۈچىنچى دۆلەتنىڭ ئۇلارنى مۇساپىر سۈپىتىدە قوبۇل قىلىش-قىلماسلىقىغا باغلىق بولىدىغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇ ئۆتكۈزۈپ بېرىشنىڭ «سىياسەت مەسىلىسى ئەمەس، پۈتۈنلەي ئەدلىيە مەسىلىسى» ئىكەنلىكىنى، 2025-يىلى 40 ئۇيغۇرنىڭ قايتۇرۇلۇشىدىن پەرقلىق ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈردى.

بۇ باياناتتا كەسكىن ئۆتكۈزۈپ بېرىش قارارى ياكى ئەۋەتىلىش ۋاقتى ئېلان قىلىنمىدى.

كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتىدىن باش مىنىستىرغا جىددىي خەت

تايلاند دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق كومىتېتى، كومىتېت رەئىسى پورنپراپاي كانجانارىننىڭ ئىمزاسى بىلەن باش مىنىستىرغا ئەۋەتكەن، «ئەڭ جىددىي» دېگەن بەلگە قويۇلغان 2026-يىلى 4-نويابىردىكى خېتىدە، جازا مۇددىتىنى تولدۇرغان ياكى يەنىلا تۈرمىدە تۇرۇۋاتقان بەش ئۇيغۇرنىڭ ھېچقايسىسىنى خىتايغا ئەۋەتمەسلىكنى تەلەپ قىلدى. كومىتېت خېتىدە، ئوخشاش مەسىلە توغرىسىدا 2026-يىلى 9-ئىيۇن ھۆكۈمەتكە يەتكۈزگەن ئەندىشىلىرىنىمۇ تىلغا ئالدى.

كومىتېت، بۇ كىشىلەرنى خىتايغا بىۋاسىتە ياكى باشقا دۆلەت ئارقىلىق ئەۋەتىشنىڭ ئۇلارنى قىيىن-قىستاق، ئىنسانىيلىققا خىلاپ مۇئامىلە ۋە مەجبۇرىي غايىب قىلىنىش خەۋپىگە دۇچار قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئۇ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە دۆلەتلەر ئارا مۇناسىۋەت سەۋەبلىرىنىڭ كىشىلەرنى خەتەرگە قايتۇرماسلىق (non-refoulement) مەجبۇرىيىتىگە مۇستەسنا بولالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. خەتتە، قىيىن-قىستاققا قارشى تۇرۇش ئەھدىنامىسىنىڭ 3-ماددىسى، مەجبۇرىي غايىب قىلىنىشقا قارشى ئەھدىنامىنىڭ 16-ماددىسى ۋە پۇقرالىق ۋە سىياسىي ھوقۇقلار خەلقئارا ئەھدىنامىسىنىڭ 6- ۋە 7-ماددىلىرى نەقىل كەلتۈرۈلدى.

كومىتېت بۇ مەسىلىنىڭ پەقەت كۆچمەنلەرنى باشقۇرۇش مەسىلىسىلا ئەمەس، بەلكى كىشىلەرنىڭ ھاياتى، بىخەتەرلىكى ۋە ئىززەت-ھۆرمىتىگە بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇ ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان زىيان كېلىپ چىقسا، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ ئەزاسى بولغان تايلاندقا بولغان ئىشەنچىنىڭمۇ تەۋرىنىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.

خەتتە، ئىككى ئۇيغۇرنىڭ خىتايغا قايتىشنى خالىمايدىغانلىقىدا چىڭ تۇرۇۋاتقانلىقى؛ 2025-يىلى قايتۇرۇلغان 40 ئۇيغۇرنىڭ ئەھۋالى ۋە بىخەتەرلىكى ھەققىدە ھازىرغىچە رەسمىي ۋە ئېنىق ئۇچۇر يوقلۇقى قەيت قىلىندى.

بىخەتەر ئۈچىنچى دۆلەتكە ئورۇنلاشتۇرۇش چاقىرىقى

كومىتېت، بەش كىشىنى ئۇلارنى قوبۇل قىلىشقا تەييار ئۈچىنچى دۆلەتلەرگە ئورۇنلاشتۇرۇشنى تېزلىتىشنى تەۋسىيە قىلدى. ئۇ ئۇلارنىڭ نەزەربەندتە تۇرۇۋاتقان ۋاقىتتىمۇ، قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىنمۇ ئادۋوكاتلار ۋە ب د ت مۇساپىرلار ئىشلىرى ئالىي كومىسسارلىقى (UNHCR) بىلەن تولۇق ئالاقە قىلالىشىغا كاپالەتلىك قىلىشنى تەلەپ قىلدى.

كومىتېت يەنە ئەۋەتىلىشكە ئائىت ھەرقانداق قارار ياكى رازىلىقنىڭ بېسىم، تەھدىت ياكى نامۇۋاپىق يېتەكلەشسىز، ھەقىقىي ئىختىيارىي ھالدا بېرىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈردى.

خەلقئارا تەشكىلاتلاردىن ئاگاھلاندۇرۇش

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىمۇ ئىككى ئۇيغۇرنىڭ خىتايغا ئەۋەتىلىشىگە قارشى چىقتى. تەشكىلاتلار قىيىن-قىستاق ۋە باشقا ئېغىر دەخلى-تەرۇزلارنىڭ يۈز بېرىش ئېھتىماللىقىنى ئاگاھلاندۇرۇپ، ئۇلارنى بىخەتەر ئۈچىنچى دۆلەتكە ئورۇنلاشتۇرۇشقا چاقىردى.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى ئانيېس كاللامار: «تايلاند دائىرىلىرى بۇ ئىككى ئۇيغۇر ئەرنى خىتايغا مەجبۇرىي قايتۇرۇش پىلانلىرىنى دەرھال توختىتىشى كېرەك» دېدى. كاللامار خىتايدىن ئېلىنغان ھېچقانداق دىپلوماتىك كاپالەتنىڭ تايلاندنىڭ خەلقئارالىق مەجبۇرىيەتلىرىدىن ئۈستۈن تۇرالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.

HRW نىڭ ئاسىيا مۇدىرى ئېلايىن پىرسون بولسا: «تايلاند دائىرىلىرى زۇلۇمدىن قېچىپ كەلگەن ئۇيغۇرلارنى تۈرمىگە سولىماي، ئۇلارنى قوغدىشى كېرەك» دېدى. HRW، ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنىڭ 9-نويابىر تايلاندنىڭ كىشىلىك ھوقۇق خاتىرىسىنى تەكشۈرىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.