ياسىنجان توختىنىڭ ئائىلىسىگە ئۇنىڭ قاتناش ۋەقەسىدە قازا قىلغانلىقى ئېيتىلغانىدى. ئەمما ئاقسۇلۇق بۇ ئاپتوبۇس شوپۇرى ئۇ چاغدا تۇتقۇندا ئىدى. ئارىدىن يىللار ئۆتكەندىن كېيىن، ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى (RFA) نىڭ ساقچى خادىملىرى بىلەن ئېلىپ بارغان زىيارەتلىرىدە، ئائىلىگە بېرىلگەن چۈشەندۈرۈشكە زىت ئۇچۇرلار ئاشكارىلاندى. بەش بالىنىڭ دادىسى ياسىنجاننىڭ قانداق ئۆلگەنلىكى ھازىرغىچە ئاشكارىلانمىدى.
ئاقسۇ: پەرزەنتلىرىنىڭ ئوقۇشىنى ئارزۇ قىلغان بەش بالىنىڭ دادىسى
ياسىنجان شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاقسۇ شەھىرىدە ياشايتتى، ئاپتوبۇس شوپۇرلۇقى بىلەن تىرىكچىلىك قىلاتتى. RFA نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئۇ 1980-يىلى تۇغۇلغان. ئۇ ئۆزى پەقەت باشلانغۇچ مەكتەپكىچە ئوقۇيالىغان؛ پەرزەنتلىرىنىڭ ئوقۇشىغا بولسا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلەتتى.
ياسىنجان بىلەن ئايالى گۈلنۇر توختىنىڭ بەش بالىسى بار ئىدى. ياسىنجاننىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ ئوقۇشى ئۈچۈن چىقارغان بىر قارارى، كېيىن ئۇنىڭ قايتا-قايتا تۇتقۇن قىلىنىشىدىكى سەۋەبلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى: ئۇ ئوغلى ھەبىبۇللا ياسىننى تېخى بەش ياش ۋاقتىدا مىسىرغا ئەۋەتكەنىدى.
مىسىر: بىر بالىنىڭ ئوقۇش سەپىرى دادىسىنىڭ گۇمانغا ئېلىنىشىغا سەۋەب بولدى
ھەبىبۇللا مىسىردا يالغۇز ئەمەس ئىدى. ھاممىسى رەيھانگۈل ئۆز پەرزەنتلىرىنىڭ ئوقۇشى ئۈچۈن شۇ يەردە تۇراتتى ھەمدە جىيەنىنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئېلىشنىمۇ ئۈستىگە ئالغانىدى. ياسىنجان ئوغلىنى بىر تۇغقىنىنىڭ يېنىدا ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرالايدىغان جايغا ئەۋەتكەنىدى.
رەيھانگۈلنىڭ بايان قىلىشىچە، دائىرىلەر ئوغلىنىڭ مىسىردا ئىكەنلىكى سەۋەبىدىن ياسىنجاننى «دىنىي رادىكاللىق» گۇمانى بىلەن سوراق قىلىشقا باشلىغان. قىسقا مۇددەتلىك تۇتۇپ تۇرۇش ۋە «قايتا تەربىيەلەش» تەدبىرلىرىدىن كېيىن، ئۇنىڭدىن بالىسىنى قايتۇرۇپ كېلىش تەلەپ قىلىنغان.
رەيھانگۈل ھەبىبۇللانى ئايروپىلان خادىملىرىغا تاپشۇرۇپ، ئاقسۇغا يولغا سالدى. بالا قايتىپ كەلدى؛ ئەمما دادىسىغا قارىتىلغان گۇمان ۋە بېسىم تۈگىمىدى. ياسىنجان يەنە سوراق قىلىندى، يەنە تۇتۇپ كېتىلدى.
2016-يىل: ئۈچ ئايدىن كېيىن قويۇپ بېرىلدى، ئارقىدىن يەنە تۇتۇپ كېتىلدى
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق قۇرۇلۇشى (UHRP) نىڭ مەنبەلەر تىزىملىكىدىمۇ نەقىل كەلتۈرۈلگەن «شىنجاڭ زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار سانلىق مەلۇمات ئامبىرى» (Xinjiang Victims Database) دىكى خاتىرىگە ئاساسلانغاندا، ياسىنجان 2016-يىلى نويابىردا تۇتقۇن قىلىنغان. تەخمىنەن ئۈچ ئايدىن كېيىن قويۇپ بېرىلگەن. لېكىن ئۇنىڭ تۇتقۇن قىلىنىشى بۇنىڭ بىلەن ئاخىرلاشمىغان. كېيىن يەنە لاگېرغا ئېلىپ كېتىلگەن.
RFA نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئۇ 2016-يىلدىن 2018-يىلغىچە جەمئىي تۆت قېتىم تۇتقۇن قىلىنغان. ئائىلىسىنىڭ بايانلىرىدا، بۇ مەزگىل ئۇنىڭ قىسقا ۋاقىت قويۇپ بېرىلىپ، ئارقىدىن يەنە سوراق قىلىنىپ تۇتۇپ كېتىلىشى بىلەن تەسۋىرلىنىدۇ. ئوغلىنىڭ مىسىردىن قايتىپ كېلىشىمۇ ياسىنجاننىڭ ئائىلىسى بىلەن بىللە تۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلالمىغانىدى.
ئاخىرقى توختاش: يولۇچىلارنىڭ نامىزى شوپۇرنى ئاخىرقى قېتىم تۇتقۇن قىلىشقا سەۋەب قىلىندى
ياسىنجاننىڭ ئەڭ ئاخىرقى قېتىم تۇتۇپ كېتىلىشىگە ئاپتوبۇس شوپۇرلۇقى جەريانىدا يولدا توختىغانلىقى سەۋەب قىلىندى. ئاچىسى رەيھانگۈلنىڭ بايان قىلىشىچە، ئۇ يولۇچىلارنىڭ ناماز ئوقۇشى ئۈچۈن ئاپتوبۇسنى توختاتقانىدى.
دائىرىلەر سوراق جەريانىدا بۇ توختاشتىن خەۋەر تاپتى. يولۇچىلىرىغا ناماز ئۈچۈن ۋاقىت بەرگەنلىكى ئۇنىڭ قايتىدىن «تەربىيەلەش»كە ئەۋەتىلىشىگە سەۋەب قىلىندى. ياسىنجان شۇنىڭدىن كېيىن ئۆيىگە قايتىپ كېلەلمىدى. ئۇنىڭ ئۆلۈم خەۋىرى ئائىلىسىگە مۇشۇ ئاخىرقى قېتىم تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىن يەتتى.
2018-يىلى فېۋرال: ئائىلىسىگە «قاتناش ۋەقەسىدە ئۆلدى» دېيىلدى
سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىكى خاتىرىدە ياسىنجاننىڭ ئۆلگەن ۋاقتى 2018-يىلى فېۋرال دەپ كۆرسىتىلگەن. ئاقسۇدىكى تۇغقانلىرى بېلگىيەدە ياشاۋاتقان ئاچىسى رەيھانگۈلگە يەتكۈزگەن چۈشەندۈرۈش بولسا، ئۇنىڭ قاتناش ۋەقەسىدە قازا قىلغانلىقى ئىدى.
رەيھانگۈل بۇ چۈشەندۈرۈشتىن گۇمانلاندى. ئۇ ئىنىسىنىڭ تۇتقۇندا ئىكەنلىكىنى بىلەتتى. لاگېردا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقان بىر كىشىنىڭ قانداق قىلىپ قاتناش ۋەقەسىدە ئۆلگەنلىكىگە جاۋاب ئىزدىدى.
خەۋەرنى يەتكۈزگەن سىڭلىسى ساقچىلارنىڭ شۇنداق دېگەنلىكىنى، ئەينى چاغدىكى شارائىتتا تېخىمۇ كۆپ سوئال سورىيالمىغانلىقىنى ئېيتتى. ئائىلە ئۆلۈم خەۋىرى بىلەنلا ئەمەس، بۇ ئۆلۈمنىڭ ئەھۋالىنى سۈرۈشتۈرەلمەسلىكتىن كېلىپ چىققان ئېنىقسىزلىققىمۇ دۇچ كەلدى.
2026-يىل: ساقچىخانىدىن ئېلىنغان ئۇچۇرلار قاتناش ۋەقەسى ھەققىدىكى چۈشەندۈرۈشكە زىت چىقتى
2026-يىلى ئۆكتەبىردە RFA مۇخبىرى شۆھرەت ھوشۇر ياسىنجاننىڭ ئۆلۈمىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئاقسۇدىكى قارتال بازار ساقچىخانىسىنىڭ خادىملىرى بىلەن تېلېفوندا سۆھبەتلەشتى. RFA نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، بىر خادىم ياسىنجاننىڭ دوختۇرخانىغا لاگېردىن ئېلىپ كېلىنگەنلىكىنى ئېيتقان. بۇ زىيارەتلەردە ئۇنىڭ ئاخىرقى تۇتقۇن مەزگىلىدە ھاياتىدىن ئايرىلغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئۇچۇرلار ئوتتۇرىغا چىقتى.
لېكىن خادىملار تىلغا ئالغان مۇددەتلەر بىر-بىرىگە ماس كەلمىدى. ساقچىخانا باشلىقى ئۇنىڭ بەش–ئالتە ئاي تۇتقۇندا تۇرغانلىقىنى ئېيتقان بولسا، يەنە بىر خادىم دوختۇرخانىغا ئېلىپ بېرىلىشتىن بۇرۇن توققۇز–ئون كۈن ئۆتكەنلىكىنى بىلدۈردى. RFA بۇ مۇددەتلەرنىڭ ئوخشىمىغان تۇتقۇن مەزگىللىرىنى ياكى جەمئىي تۇتقۇندا تۇرغان ۋاقىتنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى جەزملەشتۈرەلمىدى.
شۇڭا، ياسىنجاننىڭ تۇتقۇن قىلىنغاندىن قانچە كۈن كېيىن ئۆلگەنلىكىنى ئېنىق ئېيتقىلى بولمايدۇ. ئۆلۈمىنىڭ تېببىي سەۋەبىمۇ ئاشكارىلانمىدى. RFA نىڭ تەكشۈرۈشى ئائىلىسىگە بېرىلگەن قاتناش ۋەقەسى ھەققىدىكى چۈشەندۈرۈشكە زىت ئۇچۇرلارنى ئاشكارىلىدى؛ ئەمما ئۇنىڭ ئۆلۈمىگە ئائىت بارلىق تەپسىلاتلارنى ئايدىڭلاشتۇرالمىدى.
بەش بالا: تۇتقۇن قىلىشلار سەۋەبىدىن پارچىلانغان ئائىلە ۋە داۋاملىشىۋاتقان ئېنىقسىزلىق
ياسىنجاننىڭ ئايالى گۈلنۇرمۇ تۇتقۇن قىلىندى. سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىكى ئائىلە گۇۋاھلىقىدا، بەش بالىنىڭ قەيەردە ئىكەنلىكىنىڭ نامەلۇم ئىكەنلىكى خاتىرىلەنگەن. بۇ، گۇۋاھلىق بېرىلگەن مەزگىلگە ئائىت ئۇچۇر. ئېرىشكىلى بولغان مەنبەلەردە بالىلارنىڭ بۈگۈن قەيەردە، كىملەر بىلەن ياشاۋاتقانلىقى چۈشەندۈرۈلمىگەن.
ئائىلىنىڭ بېشىدىن ئۆتكەنلىرى بۇنىڭ بىلەنلا چەكلەنمىدى. رەيھانگۈل ئىنىسىنىڭ ئۆلۈم خەۋىرىنى ئۆزىگە يەتكۈزگەن سىڭلىسىنىڭ ۋە چەت ئەلگە بېرىپ قايتىپ كەلگەن ئانىسىنىڭمۇ تۇتقۇن قىلىنغانلىقىنى بىلدى. ئۇ ئۇلارنىڭ قەيەردە تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى ۋە جازا مۇددىتىنى بىلەلمىگەنلىكىنى ئېيتتى.
رەيھانگۈلنىڭ گۇۋاھلىقى 2019-يىلدىكى بىر ئارخىپ بېتىدىمۇ بار. بۇ بەتتە ياسىنجاننىڭ 2018-يىلى تۇتقۇندا ئۆلگەنلىكى ۋە ئارقىسىدا ئايالى بىلەن بەش بالىسىنىڭ قالغانلىقى بايان قىلىنغان. ئائىلە 2026-يىلدىكى ساقچى زىيارەتلىرىدىن نەچچە يىل بۇرۇنلا جاۋاب ئىزدەشكە باشلىغانىدى.
ياسىنجاننىڭ ئۆلۈمىدىن كېيىنمۇ جاۋابسىز سوئاللار قالدى: تۇتقۇندا ئۇنىڭغا نېمە بولدى؟ ئائىلىسىگە نېمە ئۈچۈن قاتناش ۋەقەسىدە ئۆلگەنلىكى ئېيتىلدى؟ ئايالى بىلەن بەش بالىسى ھازىر قەيەردە؟ رەيھانگۈل ئىنىسىنىڭ بېشىغا كەلگەنلەرنى بىلىشكە تىرىشىش بىلەن بىرگە، ئائىلىسىنىڭ باشقا ئەزالىرىدىنمۇ خەۋەر كۈتمەكتە.
ھەر بىر ھېكايە — بىر تال يىپ. ئۈزۈلۈپ قالمىسۇن دەپ توقۇيمىز.
